عدالت 16 مطلب

ملاک و معیار «قضاوت» دیگران؟!

از ديدگاه امام علي(علیه السلام) چه چیزی می تواند ملاک و معیار «قضاوت» دیگران باشد؟

امام علي(ع) در این باره می فرماید: «خويشتن را معيار قضاوت ميان خود و ديگران قرار ده، براى ديگران چيزى را دوست بدار كه براى خود دوست مى دارى و براى آنها نپسند آنچه را براى خود نمى پسندى، به ديگران ستم نكن همان گونه كه دوست ندارى به تو ستم شود، به ديگران نيكى كن همان گونه كه دوست دارى به تو نيكى شود، آنچه را براى ديگران قبيح مى شمرى براى خودت نيز زشت بشمار، و براى مردم راضى شو به آنچه براى خود از سوى آنان راضى مى شوى، آنچه را كه نمى دانى مگو اگر چه آنچه مى دانى اندك باشد و آنچه را دوست ندارى درباره تو بگويند، درباره ديگران مگو».

دستور امام علي(ع) به رعایت «عدالت»

امام علي(علیه السلام) با چه بیانی به فرماندار خود درباره رعایت «عدالت» در میان مردم دستور می دهند؟

امام علي(ع) با توصیه فرماندار مصر درباره رعايت عدالت در بين مردم می فرماید: «مساوات را در ميان آنها حتى در نگاه ها و مشاهده با گوشه چشم رعايت كن تا بزرگان و زورمندانِ كشور در نقض عدالت به نفع آنها طمع نورزند و ضعفا از عدالت تو مأيوس نشوند؛ زيرا خداوند از شما بندگان در مورد اعمال كوچك و بزرگ و آشكار و پنهان، بازخواست خواهد كرد، اگر كيفرتان كند شما استحقاق بيشتر از آن را داريد و اگر عفوتان نمايد او كريم تر است».

معنای واژه «عدل»

منظور از واژه «عدل» چیست؟

«عدل» داراي دو معناى متضاد است: 1- به معنی قرار دادن چيزى در محل مناسب است، که اين معنی مخالف مفهوم ظلم است و داراي مصداق هاى زيادى می باشد، مانند: عدالت به معناى رعايت تساوى و نفى تبعيض، عدالت به معناى رعايت استحقاق ها و ... همچنین گاهى در قرآن مجید «عدل» در معناى شرك به كار رفته، زیرا انسان مشرك چيزى را عِدل و همتاى خدا قرار مى دهد. 2- «عدل» به معنی اعوجاج و كجى می باشد و به گفته بعضى به معناى «ظلم» است. از این رو به انحراف از يك مطلب، «عدول» گفته مى شود.

معنای واژه «قسط»

منظور از واژه «قسط» چيست؟

واژه «قسط» در اصل به معناى سهم و نصيب عادلانه است و به همين جهت گاه به معناى عدالت مى آيد، و آن در صورتى است كه نصيب عادلانه هر كس پرداخته شود، و لذا يكى از نام هاى خداوند را «مُقْسِط» ذكر كرده اند. اما گاهی «قسط» در معناى ظلم به کار می رود و آن زمانى است كه نصيب عادلانه او گرفته شود، از این رو «قاسِطْ» به معناى ظالم است.

تفاوت معنای دو واژه «قسط» و «عدل»

تفاوت معنای دو عبارت «قسط» و «عدل» در چیست؟

دو واژه «قسط» و «عدل» گاه به صورت جداگانه به كار مى روند، که تقريباً مفهومى معادل يكديگر دارند، و گاهي در برابر هم واقع مى شوند. درباره تفاوت ميان اين دو می توان گفت: «قسط» به معناى تقسيم عادلانه است و نقطه مقابل آن تبعيض است و عدالت در مقابل تجاوز به حقوق ديگران است، به اين صورت كه فردى حق ديگرى را غصب كرده و براى خود بردارد. اين احتمال نيز وجود دارد كه عدل، مفهومى وسيع تر از قسط دارد؛ چرا كه «قسط» در مورد تقسيم گفته مى شود ولی «عدل» هم در مورد تقسيم و هم در موارد ديگر به کار می رود.

 

«عدل الهی» و تأثیر آن بر عمل و اخلاق

اعتقاد و توجه به «عدل الهی» چه تأثيری بر عمل و اخلاق انسان دارد؟

توجّه به اوصاف الهى سبب مى شود كه انسان چشم دل را به نقطه كمالِ مطلق بدوزد و سعى كند در سير درونى و برونى، خود را به او نزديكتر سازد و اين نزديكى سرانجام سبب تخلّق به اخلاق الهى و انعكاس صفات خداوند در اخلاق و عمل انسان مى شود. بنابراين هر قدر انسان به او نزديك تر شود، اين صفات در او قوى تر مى شود، مخصوصاً در مسأله عدل الهى. اهميّت مسأله عدالت در اسلام به قدرى است كه هيچ چيز حتی دوستى ها و دشمنى ها، قرابت ها و خويشاوندى ها هيچ كدام نمى تواند مانع آن شود.

واکنش اسلام به مسئله «تعدد زوجات»

واکنش دین اسلام نسبت به مسئله «تعدد زوجات» چه بود و برای اجتناب از اشکالات آن چه اصلاحاتی انجام داد؟

اسلام نه چند همسری را اختراع کرد و نه به جهت وجود مصالحی آن را نسخ نمود، بلکه درصدد اصلاح آن در موارد ضروری برآمد. نمونه هایی از این اصلاحات عبارتند از: 1- اسلام در تعدد زوجات، محدویت کمّی قائل شده، لذا به یک نفر اجازه نمی دهد که بیش از چهار زن داشته باشد. 2- اسلام در تعدد زوجات، عدالت را شرط کرده و به هیچ وجه تبعیض در بین همسران را اجازه نمی دهد. 3- اسلام در تعدد زوجات، قائل به محدودیت کیفی است و چند همسری را در مواردی خاص مانند قوت جنسی شخص یا کثرت زنان امضاء کرده است.

تفاوت «عدالت» و «احسان» از منظر امام علی(ع)

از منظر امام علی(علیه السلام) «عدالت» و «احسان» چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟

امام علی(ع) در بيان تفاوت «عدالت» و «احسان» می فرماید: «عدالت همان رعايت انصاف، و احسان به معناى نيكى بيشتر است». امام(ع)، عدل را به معنى انصاف تفسير کرده؛ زيرا رعايت انصاف آن است كه حق كسى را به خودش بپردازند. گویا از ماده «نصف» گرفته شده؛ زيرا هرگاه انسان در حقوق مشترك، آن را تنصيف كند، عدالت را رعايت كرده است. از سویی احسان به معنی نيكى به ديگران و همان تفضل است. بی شك برقراری نظم بدون عدل و احسان ممکن نیست؛ زيرا ترك عدالت و انصاف سبب خشم كسانى مى شود كه حقوقشان پايمال شده است.

عدالت تسکین قلب ها

چرا حضرت زهرا فرمودند: عدالت تسکین قلب هاست؟

یاد شدن از عدالت به عنوان تسکین دهنده قلب ها در بیانات دیگر معصومین نیز مسبوق به سابقه است. این عدالت در زمینه خانواده زمینه شکل گیری احسان و درستکاری زن و مرد در حق هم را پدید می آورد، در حوزه اقتصاد موجب کاهش فاصله طبقاتی و تبعیض و ظلم در حق مردم و در سایر حوزه های اجتماعی و عمرانی زمینه ساز افزایش برکات و پدید آمدن آبادانی و اصلاح کار خلق و... می گردد و همه این موارد موجب اطمینان خاطر و تسکین دل ها می گردد.

سیاست ظالمان و ظلم ستیزی آزادگان

رفتار آزادی خواهان چه نقشی در نوع عملکرد ظالمان دارد؟

در طول تاریخ، زیاده خواهی و عدم تسلّط بر امیال و خواهش های نفسانی، یکى از دلایل اصلی ظلم، بلکه شایع ‌ترین آنها است. هنگامی که انسان نتواند امیال درونی اش را تربیت و مدیریت کند، به ‏ناچار براى ارضاى آن از حدّ خویش تجاوز می کند و حقوق دیگران را پایمال می نماید. اسطوره و نماد عدالت خواهی، یعنی امام حسین(ع)، یکی از اهداف اصلی قیام خود را ظلم ستیزی قرار داده؛ و حضرت مهدی(عج) نیز تکمیل کننده راه و نهضت اوست.

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی
سامانه پاسخگویی برخط(آنلاین) به سوالات شرعی و اعتقادی مقلدان حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی
تارنمای پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی
انتشارات امام علی علیه السلام
موسسه دارالإعلام لمدرسة اهل البیت (علیهم السلام)
خبرگزاری دفتر آیت الله العظمی مکارم شیرازی

قالَ الباقر عليه السّلام :

بَلا فى اِثْنَيْنِ مِنْ اَصْحابِهِ قالَ: فَلمّا مَرَّبِها تَرَقْرَقَتْ عَيْناهُ لِلْبُکاءِ ثُمَّ قالَ: هذا مَناخُ رِکابِهِمْ وَ هذا مُلْقى رِحالِهِمْ وَهيهُنا تُهْراقُ دِماؤُهُمْ، طوبى لَکِ مِنْ تُرْبَةٍ عَلَيْکِ تُهْراقُ دِماءُ الاحِبَّةِ.

بحارالانوار، ج 44، ص 258